Beschermde gebieden – waardevol maar problematisch

Het Batwa-volk dichtbij het Kahuzi-Biega National Park Door sommige beschermde gebieden zijn inheemse volkeren hun thuisland kwijtgeraakt (© RdR/Mathias Rittgerott) Oostelijke laaglandgorilla’s met tweelingen in het Kahuzi-Biega National Park Er leven veel gorilla’s in beschermde gebieden (© RdR/Mathias Rittgerott) Olifanten onder een boom op de savanne Olifanten hebben baat bij beschermde gebieden (© Veer.com) Masai Inheemse Masai lijden onder beschermde gebieden (© hadynyah/istockphoto.com)

Beschermde gebieden spelen in veel landen en op internationaal niveau een belangrijke rol voor het behoud van de soortenrijkdom en het klimaat. Daarom zijn de VN en regeringen samen van plan om 30% van het aardoppervlak tot 2030 onder bescherming te plaatsen. “Nationaal park” en “werelderfgoed” klinkt weliswaar goed maar de benamingen zijn geen wondermiddel en brengen risico’s met zich mee.

Het probleem

Oostelijke laaglandgorilla’s met tweelingen in het Kahuzi-Biega National Park Er leven veel gorilla’s in beschermde gebieden (© RdR/Mathias Rittgerott)

Natuurgebieden beschermen heeft meestal een goed effect op het publiek. „Bescherming” klinkt positief. Tijdens de Biodiversiteitstop van de VN in december 2022 werd de doelstelling van 30 procent gevierd als een mijlpaal. Maar het gevaar is groot dat regeringen en invloedrijke organisaties degenen negeren die regenwouden en andere natuurlijke hulpbronnen hebben behouden door hun aangepaste manier van leven: de traditionele, vaak inheemse bevolking.

Programma's als "30 tegen 30" doen alarmbellen rinkelen bij mensenrechtenactivisten: Tot 300 miljoen mensen zouden hun huis kunnen verliezen als plotseling gebieden worden "beschermd" tegen bewoners die daar tot nu toe in harmonie met de natuur hebben geleefd.

De bescherming van de biodiversiteit zou dan leiden tot een ongekende landroof en verdrijving in de geschiedenis van de mens.

De oorsprong van het concept om de natuur te bewaren in afgebakende gebieden ligt in de Verenigde Staten. Yellowstone National Park werd in 1872 aangewezen en wordt beschouwd als het eerste in zijn soort. Noord-Amerika is ook waar het verkeerde idee van "wildernis" is ontstaan, namelijk dat er "ongerepte natuur" is in veel gebieden waar wel dieren leven maar geen mensen. Vooral in Afrika. Volgens dit idee zou de natuur het best behouden kunnen worden als mensen en natuur van elkaar gescheiden worden. Critici gebruiken de term "fortress conservation” om dit te beschrijven.

Beschermde gebieden zijn ontwikkeld tot een wereldwijd instrument. In juni 2022 waren er 253.368 beschermde gebieden op het land en 17.783 in de zee. Met deze VN-plan “30 tegen 30” zou de oppervlakte verdubbelen.

De desbetreffende gebieden moeten natuurlijk niet alleen op papier maar ok ter plekke beschermd worden en de verboden gehandhaafd worden. Als dat gebeurt door middel van gewapende rangers kan het leiden tot gewelddadige conflicten.

Door veel beschermde gebieden wordt de manier van leven van inheemse volkeren gecriminaliseerd. Dit komt omdat traditionele jagers worden verklaard tot stropers en hun rechten worden beperkt. Dit betreft hun rechten op voedsel, water, gezondheid, een goede levensstandaard, toegang tot spirituele plekken. Halfnomaden moeten zich vestigen. Zelfstandige, onafhankelijke mensen worden tot dagloners gemaakt, rekwestranten of fotogenieke decoratie voor toeristen.

Vervullen beschermde gebieden dan wel hun doel? Dit is in elk geval gedeeltelijk twijfelachtig. Alhoewel er zo veel beschermde gebieden zijn hebben de klimaat- en biodiversiteitscrisissen zich toegespitst. In 2010 hadden de VN-staten het doel geformuleerd om door meer beschermde gebieden het soortenverlies te stoppen. Geen van deze 20 AICHI-doelen is tot nu toe bereikt. Hetzelfde geldt voor de Sustainable Development Goals (SDGs).

Beschermde gebieden zijn dus geen wondermiddel zonder problemen voor de biodiversiteit en het klimaat. Natuurbescherming mag bovendien nooit „gekocht” worden in ruil voor mensenrechtenschendingen zoals verplaatsingen.

De oplossing

Olifanten onder een boom op de savanne Olifanten hebben baat bij beschermde gebieden (© Veer.com)

Onderzoek en ervaring van milieuactivisten laat zien dat de natuur vooral in een goede staat verkeert waar inheemse volkeren en andere lokale gemeenschappen de verantwoordelijkheid dragen en landrechten hebben. Wereldwijd gezien is het verlies aan bos in inheemse gebieden veel kleiner dan in door de overheid beschermde gebieden zoals nationale parken.

Inheemse mensen beschermen bossen dus het best. Vandaar dat hun rechten moeten worden versterkt ten bate van de bescherming van klimaat en biodiversiteit.

- Inheemse en traditionele landrechten moeten veel sterker herkend en verzekerd worden. De basis daarvoor is vaak het in kaart brengen van inheemse gebieden waarbij de bevolking moet worden betrokken.

- Er zijn tal van redenen waarom armoede moet worden tegengegaan, alternatieve inkomstenbronnen moeten worden gecreëerd en de opleiding van mensen moet worden verbeterd. Eén reden is de natuurbescherming.

- Zacht toerisme kan hierbij een rol spelen, maar toerisme mag nooit leiden tot de verplaatsing van mensen.

Beschermde gebieden – met voorwaarden

Masai Inheemse Masai lijden onder beschermde gebieden (© hadynyah/istockphoto.com)

Beschermde gebieden zijn gerechtvaardigd en kunnen een belangrijke bijdrage leveren aan de bescherming van de biodiversiteit en het klimaat.

- Nieuwe beschermde gebieden mogen alleen met inspraak van de bevolking worden aangewezen. Centraal daarbij is de „vrije, voorafgaand geïnformeerde instemming”. Het is dus niet voldoende om alleen informatiebijeenkomsten te organiseren.

- Bestaande beschermde gebieden mogen alleen met toestemming van de bevolking worden uitgebreid.

- Ook bij bestaande beschermde gebieden moet rekening gehouden worden met de rechten van de bevolking. Als ze zijn geschonden tijdens de oprichting van het gebied moeten zij worden hersteld. Dat zou kunnen betekenen dat inheemse mensen in de bossen mogen leven, jagen en de producten uit het bos mogen gebruiken. Daarnaast moeten de mensen mogelijk worden gecompenseerd.

Internationale samenwerkingen

- Bij internationalen conventies en conferenties moeten inheemse volkeren eindelijk een echt recht op inspraak krijgen. Zowel de VN als ook regeringen en organisaties gebruiken weliswaar woorden als “inheemse rechten”, “inspraak” of “respect”. Maar toch worden inheemse groepen alleen toegelaten als “waarnemer” of “adviseur”.

- De financiering van inheemse groepen en instituties moet worden gegarandeerd. Dit kan bijvoorbeeld door geld uit klimaatfondsen en door aankondigingen van staten op VN-conferenties.

Beginnen bij de oorzaak van crisissen

De bescherming van de biodiversiteit en van het klimaat kan alleen slagen als wij onze manier van zakendoen en van leven overwinnen die berust op overmatige consumptie van hulpbronnen, landbouwproducten en energie.


  1. "fortress conservation”Dit staat ook bekend als koloniale natuurbescherming, waar mens en natuur strikt moeten worden gescheiden, hetgeen wordt afgedwongen door soms zwaargewapende rangers.

Actuele petitie over dit thema

Jouw handtekening kan het verschil maken. Onze petities zijn gericht tegen projecten die het regenwoud verwoesten en noemen de verantwoordelijke personen en organisaties. Samen zijn wij sterk!

Kudde olifanten in de Serengeti De bescherming van de natuur mag niet worden gekocht met mensenrechtenschendingen (© Rettet den Regenwald / Mathias Rittgerott)

79.248 deelnemers

Geen geld naar verdrijving en mensenrechten-schendingen in Tanzania

Tanzania’s regering wil meer dan 20.000 mensen in naam van natuurbehoud en toerisme verdrijven om de oppervlakte van het Ruaha Nationaal Park te verdubbelen. De Wereldbank helpt deze expansie door een steunprogramma van 150 mln. US-dollar. Er zijn zelfs beschuldigingen van verkrachting en moord door rangers.

Meer informatie

Aan: de President van de Wereldbank Ajay Banga

“Tanzania’s regering wil meer dan 20.000 mensen in naam van natuurbehoud verdrijven. Stop de medeplichtigheid van de Wereldbank.”

Lees de begeleidende brief

Schrijf je nu in voor onze nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze gratis nieuwsbrief en blijf op de hoogte – voor de bescherming van het regenwoud!